Craspedacusta sowerbii - słodkowodna meduza

Craspedacusta sowerbii to słodkowodna meduza z gromady parzydełkowców (Cnidaria). Pochodzi z rzeki Jangcy (Chiny) i jest szeroko rozprzestrzeniona w zbiornikach wodnych całego Świata, choć ma charakter do występowania okresowego najprawdopodobniej uzależnionego od fali upałów...

 

Osiąga rozmiary 20-25mm,

jest drapieżnikiem, dlatego wymaga karmienia zooplanktonem oraz dafnią, które poraża parzydełkami zlokalizowanymi na końcach ramion.

 

Rejon pontokaspijski

Istnieją cztery poglądy odnośnie pochodzenia tego gatunku: (1) ekspansja Craspedacusta sowerbii nastąpiła z Brazylii wraz z rośliną wodną Victora regia (syn. V. amazonica) via ogród botaniczny w Regent's Park w Londynie (Lankester 1880); (2) jej ojczyzną są Chiny, jako że w chińskich dokumentach opisano ją już w roku 1250; (3) gatunek rozprzestrzenił się w wodach słodkich w okresie późnego karbonu lub później, kiedy to ocean Tetydy oblewał Pangeę, później oddzielał Laurazję od Gondwany, wreszcie Afrykę od Eurazji (Zienkiewicz 1940; Reisinger 1972). (4) Dziś przeważa pogląd , że ojczyzną tego gatunku jest region pontokaspijski, z którego gatunek opanował Europę i Azję (Jankowski i in. 2008). Ta ostatnia hipoteza nie wyjaśnia jednak występowania C. sowerbii na półkuli południowej, np. w Australii i Nowej Zelandii (Żurek 2010).

 

W stadium polipa gatunek osiadły, tworzący małe płożące się kolonie osobników. Polipy (hydranty) pozbawione są czułków, mają kształt cylindryczny, apikalną gębę (stożek gębowy hypostomum) z otworem gębowym pełniącym jednocześnie funkcję otworu odbytowego. Dolna część ciała różnicuje się w tzw. stopę. Polipy rozmnażają się bezpłciowo przez frustule, czyli odrywające się części ciała, orzęsione i zdolne do ruchu. Meduzy mają kształt dzwonu, dorosłe osobniki osiągają średnicę 10-20 mm. Powstają z polipów drogą pączkowania, odrywając się od osobnika rozrodczego. Meduzy - w przeciwieństwie do polipów - pływają wolno, posiadają trzy zestawy czułków różnej długości. Krótsze służą do chwytania pokarmu, a dłuższe do stabilizacji w czasie pływania i polowania. Liczba czułków rośnie z wiekiem i dojrzałością meduzy. Ich liczbę różni autorzy podają w zakresie od 218 (Pérez-Bote i in. 2006) do 497 (Boothroyd i in. 2002). Zawartość wody w ciele C. sowerbii wynosi 96,7 - 99,87 %. Biomasa osobnika waha się od 0,06 do 331,86 mg/osobn., zaś sucha masa zwykle 0,01 do 2,50 mg (Jankowski 2000).

 

Craspedacusta sowerbii jest eurybiontem. Występuje w strefie umiarkowanej obu półkul. Z Europy znana z wielu stanowisk. Preferuje wody stojące i wolno płynące. Spotyka się ją w zbiornikach zimnych i ciepłych, jeziorach, żwirowniach, wyrobiskach piasku, zatopionych kamieniołomach, w rzekach, kanałach, kanałach zrzutowych elektrowni (np. w Czarnobylu). Jej pojawianie się jest nieprzewidywalne. Stadia przetrwalnikowe są wieloletnie, odporne na niepomyślne warunki. Wyschnięte cysty Craspedacusta mogą przeżyć 40 lat (Bouillon i in. 2004). Nieznany jest impuls powodujący powstawanie meduz.

Dojrzałość płciową meduzy osiągają po 5-6 tygodniach. Populacje meduz są zwykle jednopłciowe, tworzą je albo same samice, albo same samce. Jako optimum termiczne różni autorzy podają 19-25oC, ale spotykano też meduzy w temperaturze powyżej 30 oC. Wang i in. (2006) za temperatury optymalne uważają zakres 15?20 ?C , a pH w granicach 6,9?8,2. Dla polipów optymalne temperatury są niższe, a przy 30?C giną (Acker i Muscat 1976).

Meduzy są spotykane w porze letniej najczęściej w sierpniu i wrześniu. Żyją od 34 do 51 dni. Są dość odporne na niedotlenienie - giną w koncentracji tlenu 0,26 mg dm-3 (Wang i in. 2006). Odbywają migracje dobowe: w ciągu dnia meduzy chowają się w głębszych warstwach wody, a w nocy podpływają pod powierzchnię. Ich ofiarami są zwierzęta planktonowe i bentosowe o rozmiarach od 0,1 do 3,0 mm.

Najefektywniej polują na zwierzęta wielkości 0,4 - 1,4 mm i aktywne, jak np. widłonogi. Rzadko pobierają zwierzęta większe. Prawie nigdy nie zjadają drobnych i dobrze opancerzonych wrotków (np. Keratella cochlearis). Przy zagęszczeniu planktonu około 100 osobników w litrze meduza zjada 190 zwierząt planktonowych dziennie.

 

Nieznane. Pierwsze obserwacje z roku 1924 i 1928 są obserwacjami akwariowymi. Warto zauważyć, że w tym samym roku, kiedy znaleziono meduzę w kanale Exeter (1928 i 1929 r.; Valentin 1930), stwierdzono ją w akwarium w zachodniej Polsce (Maske 1928), a osiem lat wcześniej w Berlinie (Roch 1924; Moser 1930).

 

Najstarsze informacje o wykryciu meduz w Polsce pochodzą z hodowli akwariowych z 1924 i 1928 roku. Pierwsza obserwacja pochodzi z akwarium w Szczecinie (Broch 1928), późniejsza zaś od Maske (1928) z akwarium szkolnego w Szamotułach. Sembrat (1935) podaje informację o znalezieniu meduz w akwariach w Warszawie. Bielak i Gieryng (1965) w roku 1962 młodociane meduzy znaleźli w akwarium w Lublinie. Nie udało się jednak ustalić skąd mogły zostać zawleczone. Udało się natomiast ustalić miejsce pochodzenia polipów z warszawskiej hodowli akwariowej Borysa Wasiuka, który w 2009 r. (inf. ustna) pobrał je wraz z mułem i wodą ze stawku przy szosie Lublin-Warszawa. Wcześniej jednak, w 1994 r. masowe pojawy tego stułbiopława odkryto w naturalnych zbiornikach wodnych na Wiśle k. Tarnobrzega, a w 1998 r. także w niewielkim zbiorniku w m. Świętoszów k. Żagania (Wiktor i Witkowski 1999). Z czasem kilka dalszych, nie zawsze publikowanych stanowisk tego gatunku odnotowano w różnych częściach Polski. Były to obserwacje głównie płetwonurków i wędkarzy otrzymane przez autora w zwracanych ankietach.

 

Gatunek zwykle pojawia się w zbiornikach sztucznych, takich jak zatopiony kamieniołom, wyrobisko piasku, żwiru. Bywa spotykany dużych, wolno płynących rzekach. Zwykle nie są to akweny chronione. Całymi latami osobniki mogą żyć w postaci polipów przy pełnej niewiedzy ludzi i mogą być znajdowane tylko przypadkowo.

 

Ze względu na rzadkość występowania, wpływ meduz w polskiej przyrodzie jest na razie nieistotny. Oddziaływanie polipów na zooplankton jest tu trudne do oceny z powodu braku takich badań. Niewątpliwie polipy Craspedacusta wspólnie ze stułbiami Hydra sp. i mszywiołami Bryozoa skracają obieg materii w ekosystemach wodnych. Obserwacje prowadzone na polipach i wylęgu skalnika prążkowanego Morone saxatilis dowodzą możliwości żerowania polipów na młodych skalnikach. Teoretycznie mogą stanowić zagrożenie dla wylęgu ryb. Są konsumentami drugiego rzędu.

 

Gatunek drapieżny, zarówno w stadium polipa jak i meduzy. Okresowo przy masowym występowaniu obniża liczebność planktonu skorupiakowego, czyli wydajnych filtratorów. Z tego względu może przyspieszać występowanie zakwitów glonów w zbiornikach. Z powodu krótkiego okresu występowania meduz - około 1 miesiąca - zagrożenie takie jest raczej teoretyczne. Realne jest zagrożenie poparzenia kąpiących się ludzi. Zdarzenie takie miało miejsce w Krakowie na kąpielisku Bagry. Meduzy pojawiają się zwykle od lipca do początku września, kiedy temperatura wody jest dość wysoka. Gatunek jest rzadki, występuje niespodziewanie, krótko i w nieprzewidywalnych miejscach. Nie ma potrzeby zwalczania go.

 

Stan polskiej populacji wydaje się stabilny od 80 lat, jakkolwiek lista obserwowanych stanowisk będzie się prawdopodobnie zwiększała wraz ze wzrostem turystycznej aktywności społeczeństwa i związanej z tym penetracji różnych zbiorników wodnych. O ile pierwsze odkrycia zawdzięczamy akwarystom, to obecne płetwonurkom i plażowiczom.